ಕಂಕಾಲಿ ಟೀಲಾ, ಮಥುರಾ

ಕಂಕಾಲಿ ಟೀಲಾ ಎಂಬುದು ಮಥುರಾದ ನೈಋತ್ಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ತಗ್ಗಾದ ದಿಬ್ಬ; ಅದರ ಮೇಲೆ ಆನಂತರ ನಿಂತ ಕಂಕಾಲಿ ದೇವಿಯ ಗುಡಿಯಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು. ಸುಮಾರು 500 ಅಡಿ ಉದ್ದ, 350 ಅಡಿ ಅಗಲದ ಈ ದಿಬ್ಬವನ್ನು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ಅಗೆಯಲಾಯಿತು — 1871 ಮತ್ತು 1881–82ರಲ್ಲಿ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಕನಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್, 1875ರಲ್ಲಿ ಎಫ್. ಎಸ್. ಗ್ರೋಸ್, 1887ರಿಂದ 1896ರವರೆಗೆ ಬರ್ಜೆಸ್ ಮತ್ತು ಎ. ಎ. ಫ್ಯೂರರ್. 1890–91ರಲ್ಲಿ ಫ್ಯೂರರ್ ಹೂತುಹೋಗಿದ್ದ ಜೈನ ಸ್ತೂಪವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದರು.

ವರ್ಷ 79ರ (ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 157) ಒಂದು ಶಾಸನ ಈ ಸ್ತೂಪವನ್ನು ದೇವನಿರ್ಮಿತ — 'ದೇವತೆಗಳೇ ಕಟ್ಟಿದ್ದು' — ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ; ಅಂದರೆ ಕುಷಾಣರ ಕಾಲಕ್ಕಾಗಲೇ ಅದನ್ನು ಯಾರು ಕಟ್ಟಿದರೆಂಬುದು ಮರೆತುಹೋಗಿ, ಅದು ಅಳೆಯಲಾಗದಷ್ಟು ಹಳೆಯದೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಸುತ್ತ ಪೂಜಾಫಲಕಗಳನ್ನು (ಆಯಾಗಪಟ) ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಗಣಿಕೆ ಲವಣ ಶೋಭಿಕಾಳ ಮಗಳು ವಸು ಸಮರ್ಪಿಸಿದ ಒಂದು ಫಲಕದಲ್ಲಿ ಸ್ತೂಪವೇ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಪಾರ್ಶ್ವನಾಥ ಫಲಕವು ಉತ್ತರ ಕ್ಷತ್ರಪ ಶೋಡಾಸನ ಕಾಲದ, ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 15ರದು.

ದಿಬ್ಬದಿಂದ ನೂರಾರು ಶಿಲ್ಪಗಳು ದೊರೆತವು: ಕುಳಿತ ಮತ್ತು ನಿಂತ ತೀರ್ಥಂಕರರು, ಚೌಮುಖ (ಸರ್ವತೋಭದ್ರಿಕಾ) ಪ್ರತಿಮೆಗಳು, ಸ್ತಂಭಗಳು, ವೇದಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಯಕ್ಷಿ ಅಂಬಿಕೆ. ಹಲವುಗಳ ಮೇಲೆ ದಿನಾಂಕಿತ ದಾನಶಾಸನಗಳಿವೆ — ಕನಿಷ್ಕನ ವರ್ಷ 5 ಮತ್ತು 7ರವು, ಮುಂದಿನ ಅರಸರ ಕಾಲದವು, ಒಂದಂತೂ ಸಂವತ್ 1134ರವರೆಗೆ (ಕ್ರಿ.ಶ. 1077) — ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಜೈನ ಆರಾಧನೆ ನಡೆಯಿತು. ತೀರ್ಥಂಕರರನ್ನು ದಿಗಂಬರರಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಈಗ ಮಥುರಾದ ಸರ್ಕಾರಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ನೋದ ರಾಜ್ಯ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿವೆ.