ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಜೈನ ಪರಂಪರೆ

ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ಜೈನ ತೀರ್ಥ: ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ತೀರ್ಥಂಕರರಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಮಂದಿ ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಈ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷ ಪಡೆದರೆಂದು ನಂಬಿಕೆ; ಯಾತ್ರಿಕರು ಇಂದಿಗೂ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಬರಿಗಾಲಲ್ಲಿ ಹತ್ತುತ್ತಾರೆ.

ಕಾರ್ತಿಕ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ರಾತ್ರಿ ಭಗವಾನ್ ಮಹಾವೀರರು ನಿರ್ವಾಣ ಪಡೆದ ಸ್ಥಳ — ಜೈನರು ದೀಪಾವಳಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸುವ ಅದೇ ರಾತ್ರಿ — ಕಮಲ ಸರೋವರದ ನಡುವೆ ಬಿಳಿ ಅಮೃತಶಿಲೆಯ ಗುಡಿ ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ.

ಪ್ರಾಚೀನ ಮಗಧದ ರಾಜಧಾನಿ, ಜೈನ ದೇವಾಲಯಗಳಿರುವ ಐದು ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ: ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ತೀರ್ಥಂಕರ ಮುನಿಸುವ್ರತರ ಜನನ ಇಲ್ಲಿಯೇ; ಮಹಾವೀರರು ಹಲವು ಚಾತುರ್ಮಾಸಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು.

ಬಿಹಾರದ ಎರಡು ಸ್ಥಳಗಳು ಮಹಾವೀರರ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವೆಂದು ಪೂಜಿತ: ದಿಗಂಬರ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ನಾಳಂದಾ ಬಳಿಯ ಕುಂಡಲಪುರ, ಶ್ವೇತಾಂಬರ ಮತ್ತು ಬಹುತೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಕಾರ ವೈಶಾಲಿ ಬಳಿಯ ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಂಡ.

ಪ್ರಾಚೀನ ಅಂಗದ ರಾಜಧಾನಿ, ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ತೀರ್ಥಂಕರರ — ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ವಾಸುಪೂಜ್ಯರ — ಐದೂ ಕಲ್ಯಾಣಕಗಳು ನಡೆದವೆಂದು ನಂಬಲಾದ ಏಕೈಕ ಸ್ಥಳ.

ಭುವನೇಶ್ವರದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಸಣ್ಣ ಬೆಟ್ಟಗಳು; ರಾಜ ಖಾರವೇಲನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಮುನಿಗಳಿಗಾಗಿ ಕೊರೆದ ಶಿಲಾಗೃಹಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಾಥಿಗುಂಫಾ ಶಾಸನ ಇಲ್ಲಿವೆ.

ಮಥುರಾದ ಒಂದು ತಗ್ಗಾದ ದಿಬ್ಬ; ಅದರ ಕೆಳಗೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಜೈನ ಸ್ತೂಪವಿತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ದಿನಾಂಕಿತ ಜೈನ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆತವು; ಅವು ಈಗ ಮಥುರಾ ಮತ್ತು ಲಕ್ನೋ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳಲ್ಲಿವೆ.

ಮೂವರು ತೀರ್ಥಂಕರರು ಜನಿಸಿದ ಮತ್ತು ಋಷಭದೇವರು ಕಬ್ಬಿನ ರಸದಿಂದ ತಮ್ಮ ದೀರ್ಘ ಉಪವಾಸ ಮುಗಿಸಿದ ತೀರ್ಥ — ಆ ದಿನವನ್ನೇ ಜೈನರು ಅಕ್ಷಯ ತೃತೀಯಾ ಎಂದು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಜೈನ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಐವರು ತೀರ್ಥಂಕರರು ಜನಿಸಿದ ನಗರ — ಮೊದಲಿಗರಾದ ಋಷಭದೇವರಿಂದ ಆರಂಭ; ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳೂ 31 ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ನಿಂತ ಪ್ರತಿಮೆಯೂ ಇವೆ.

ಬೆತ್ವಾ ನದಿಯ ಮೇಲಿನ ಹಳೆಯ ಗಿರಿದುರ್ಗದೊಳಗೆ ಸುಮಾರು ಮೂವತ್ತು ದಿಗಂಬರ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಸುಮಾರು ಎರಡು ಸಾವಿರ ಕೆತ್ತನೆಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು — ಇಂಥ ಸಂಗ್ರಹ ಬೇರೆಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲವೆನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೌಂಟ್ ಆಬುವಿನ ಐದು ಶ್ವೇತ ಅಮೃತಶಿಲೆ ಜಿನಾಲಯಗಳು; ಇವುಗಳ ಛಾವಣಿ ಮತ್ತು ಕಂಬಗಳ ಕೆತ್ತನೆ ಎಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮವೆಂದರೆ ಕಲ್ಲೇ ಬೆಳಕನ್ನು ಒಳಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಋಷಭನಾಥರ ಚತುರ್ಮುಖ ಅಮೃತಶಿಲೆ ಜಿನಾಲಯ; ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಹೋಲದ 1,444 ಕೆತ್ತಿದ ಕಂಬಗಳ ಕಾಡಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿ.

ಜೈಸಲ್ಮೇರ್‌ನ ಜೀವಂತ ಕೋಟೆಯೊಳಗೆ ಹಳದಿ ಮರಳುಗಲ್ಲಿನ ಏಳು ಜಿನಾಲಯಗಳು; ಅವುಗಳ ಕೆಳಗೆ ಎಂಟು ಶತಮಾನಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯ ತಾಳೆಗರಿ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಭಂಡಾರ.

ಚಿತ್ತೋಡಗಢ ಕೋಟೆಯೊಳಗಿನ 22 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದ ದಿಗಂಬರ ಜೈನ ಸ್ತಂಭ; ಒಬ್ಬ ವರ್ತಕ ಕಟ್ಟಿಸಿದ್ದು, ಹೊರಮೈ ತೀರ್ಥಂಕರ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಆವೃತ.

ಪಾಲೀತಾಣದ ಮೇಲಿನ ಬೆಟ್ಟ, ಸುಮಾರು 865 ಜಿನಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಋಷಭನಾಥರು ಉಪದೇಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅಸಂಖ್ಯ ಜೀವಗಳು ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆದವು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ.

22ನೇ ತೀರ್ಥಂಕರ ನೇಮಿನಾಥರು ಸಂಸಾರ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಕೇವಲಜ್ಞಾನ ಪಡೆದು, ನಿರ್ವಾಣ ಹೊಂದಿದ ಪರ್ವತ; ಇದರ ಮೊದಲ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಜಿನಾಲಯಗಳು ತುಂಬಿವೆ.

ಪಾಟಣ ಮತ್ತು ಖಂಬಾತಿನ ಜೈನ ಜ್ಞಾನ ಭಂಡಾರಗಳು; ಇಲ್ಲಿ 800 ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ತಾಳೆಗರಿ ಮತ್ತು ಕಾಗದದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ನಕಲಿಸಿ, ಸುತ್ತಿ, ಕಾಪಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಕೋಟೆಯ ಮರಳುಶಿಲೆಯ ಬಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ 15ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಕೆತ್ತಿದ ಬೃಹತ್ ತೀರ್ಥಂಕರ ಮೂರ್ತಿಗಳು — ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಶಿಲಾಕೆತ್ತನೆಯ ಜೈನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.

ದಮೋಹ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ದಿಗಂಬರ ದೇವಾಲಯಗಳು; ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಬಡೇ ಬಾಬಾ — ಸುಮಾರು 15 ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಪುರಾತನ ಕುಳಿತ ಋಷಭನಾಥ ಮೂರ್ತಿ.

ದತಿಯಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಾಂತ ಬೆಟ್ಟ, ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಿಳಿ ದಿಗಂಬರ ದೇವಾಲಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಮುನಿಗಳು ಮೋಕ್ಷ ಪಡೆದರೆಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಖಜುರಾಹೊದ ಪೂರ್ವ ಗುಂಪಿನ ದಿಗಂಬರ ದೇವಾಲಯಗಳು — ಪಾರ್ಶ್ವನಾಥ, ಆದಿನಾಥ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿನಾಥ — ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಿಂದೂ ಗುಡಿಗಳಷ್ಟೇ ಸೊಗಸಾದ ಚಂದೇಲ ಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಇಂದಿಗೂ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿವೆ.

ಎಲ್ಲೋರಾದ ಉತ್ತರ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಐದು ದಿಗಂಬರ ಗುಹೆಗಳು, ಒಂಬತ್ತು–ಹತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೊರೆದವು — ಎರಡಂತಸ್ತಿನ ಇಂದ್ರಸಭೆ ಇವುಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿ.

ನಾಸಿಕ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅವಳಿ ಶಿಖರಗಳು ಸಿದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಪೂಜಿತ; ಕೆತ್ತಿದ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಗುಹೆಗಳಿವೆ, 2016ರಿಂದ ಬಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ 108 ಅಡಿ ಋಷಭದೇವ ಮೂರ್ತಿಯೂ ಇದೆ.

ಧಾರಾಶಿವ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಣ್ಣ ಬೆಟ್ಟ, ಸಿದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಪೂಜಿತ; ದಿಗಂಬರ ಮುನಿ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವಿಸಿದ ಆಚಾರ್ಯ ಶಾಂತಿಸಾಗರರು 1955ರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಲ್ಲೇಖನೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.

ದೇವಾಲಯ ಪಟ್ಟಣದ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಗ್ರಾನೈಟ್ ಬೆಟ್ಟಗಳು — ಒಂದರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ. 981ರಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ 57 ಅಡಿ ಬಾಹುಬಲಿ, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದು ಶತಮಾನಗಳ ಗುಹೆ, ಬಸದಿ ಮತ್ತು ಶಾಸನಗಳು.

ದಕ್ಷಿಣದ 'ಜೈನ ಕಾಶಿ' — ಒಂದೇ ಸಣ್ಣ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟು ಬಸದಿಗಳು, ಸಾವಿರ ಕೆತ್ತಿದ ಕಂಬಗಳು, ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಯ್ದಿಟ್ಟ ತಾಳೆಗರಿಯ ಧವಲ ಗ್ರಂಥಗಳು.

ತುಳುನಾಡಿನ ಜೈನ ಅರಸರು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ಇನ್ನೆರಡು ಏಕಶಿಲಾ ಬಾಹುಬಲಿ ಮೂರ್ತಿಗಳು — 1432ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಕಳದ 42 ಅಡಿ, 1604ರಲ್ಲಿ ವೇಣೂರಿನ ಸುಮಾರು 35 ಅಡಿ.

ಸಾಂತರ ಅರಸರ ಪದ್ಮಾವತಿ ಕ್ಷೇತ್ರ — ಮಥುರೆಯಿಂದ ಬಂದ ಜೈನ ರಾಜಕುಮಾರ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಧಾನಿ ಕಟ್ಟಿದನೆಂಬ ನಂಬಿಕೆ, ಮತ್ತು ಇಂದಿಗೂ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಭಟ್ಟಾರಕ ಮಠ.

ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆ — ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಹಾಗೂ ಸುಂದರ ಜೈನ ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಕೆಲವು ಮಾದರಿಗಳು, ಮೇಲೆ ಎರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಕೆತ್ತಿದ ಹದಿನೇಳು ಕಲ್ಲಿನ ಹಾಸಿಗೆಗಳು.

ದಕ್ಷಿಣದ ಜೈನ ನೆನಪನ್ನು ಕಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತ ಎರಡು ತಮಿಳು ಬೆಟ್ಟಗಳು — ಒಂದರಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ನೇಮಿನಾಥ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಿತ ಗುಹೆಗಳು, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಇಳಿಜಾರು.