heritage/ranakpur.jpg · 1200×800ಘಾಣೇರಾವ್‌ನ ಪೋರವಾಲ ವರ್ತಕ ಧರಣಾ ಶಾಹ ಈ ಜಿನಾಲಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು; ನಲಿನೀಗುಲ್ಮ ವಿಮಾನವೆಂಬ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನವನ್ನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಅದರ ರೂಪವನ್ನೇ ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲು ಬಯಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇವಾಡದ ರಾಣಾ ಕುಂಭ ಭೂಮಿ ನೀಡಿದನು, ಊರಿಗೂ ಅವನ ಹೆಸರೇ ಬಂತು. ಕ್ರಿ.ಶ. 1439ರ ಶಾಸನ ಶಿಲ್ಪಿ ದೀಪಕನಿಗೆ ಶ್ರೇಯ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಬೇರೆ ದಾಖಲೆಗಳು ಆರಂಭ 1389 ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವಿಕೆ 15ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಎನ್ನುತ್ತವೆ; ಹೀಗಾಗಿ ದಿನಾಂಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇದೆ.
ಇದರ ವಿನ್ಯಾಸ ಚೌಮುಖ — ಗರ್ಭಗೃಹ ನಾಲ್ಕೂ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ; ಸುಮಾರು ಆರು ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಋಷಭನಾಥರ ಶ್ವೇತ ಅಮೃತಶಿಲೆ ಮೂರ್ತಿ ನಾಲ್ಕೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುತ್ತಲೂ 29 ಮಂಟಪಗಳು, 80 ಗುಮ್ಮಟಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ 1,444 ಕಂಬಗಳು — ಯಾವ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಕೆತ್ತಿಲ್ಲ. ಕಷ್ಟದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲು ನೆಲಮಾಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ದಿನವಿಡೀ ತೆರೆದ ಮಂಟಪಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು ಸರಿದು ಅಮೃತಶಿಲೆಯ ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.
ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಗುಡಿಗಳೂ ಇವೆ. ಪಾರ್ಶ್ವನಾಥ ಜಿನಾಲಯದಲ್ಲಿ 1,008 ಹಾವಿನ ಹೆಡೆಗಳ ಛತ್ರದಡಿ ನಿಂತ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಶಿಲ್ಪಫಲಕವಿದೆ; ಆ ಹಾವುಗಳ ಬಾಲಗಳ ತುದಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗದು. ನೇಮಿನಾಥ ಮತ್ತು ಸುಪಾರ್ಶ್ವನಾಥರ ಗುಡಿಗಳೂ, ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯವೂ ಇವೆ. ಈ ಸಂಕೀರ್ಣವನ್ನು ಆನಂದಜಿ ಕಲ್ಯಾಣಜಿ ಟ್ರಸ್ಟ್ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಅದರ 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ದುರಸ್ತಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣೆಯ 1907–08ರ ವರದಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿತು.
