heritage/deogarh.jpg · 1200×800ದೇವಗಢ ಲಲಿತಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೆತ್ವಾ ನದಿಯ ಮೇಲಿನ ಬಂಡೆಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ನದಿ ಸಣ್ಣ ಗುಡ್ಡಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯಗಳಿಗಿಂತ ಬಹಳ ಮೊದಲೇ ಈ ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲೆ ಕೋಟೆ ಇತ್ತು; ಕೆಳಗಿನ ಗುಪ್ತಕಾಲದ ದಶಾವತಾರ ದೇವಾಲಯ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 500ರದು. ಕೋಟೆಯ ಮೇಲಿನ ಜೈನ ನಿರ್ಮಾಣ ಗುರ್ಜರ-ಪ್ರತಿಹಾರರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆರಂಭ — ಶಾಂತಿನಾಥ ದೇವಾಲಯದ ಪಕ್ಕದ ಸ್ತಂಭಶಾಸನ ಶಕ 784, ಅಂದರೆ ಕ್ರಿ.ಶ. 862, ಭೋಜದೇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯದು — ಮುಂದೆ 1097ರಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದ ಚಂದೇಲರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು.
ದೇವಾಲಯಗಳ ಎಣಿಕೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ — ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಟ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂದು, ಪ್ರತಿ ಸಣ್ಣ ಗುಡಿ ಹಾಗೂ ಪಾಳುಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿದರೆ ನಲವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು — ಇವು ಸುಮಾರು ಎಂಟನೆಯಿಂದ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದ ನಡುವೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವು, ಹಲವು ಹಳೆಯ ದೇಗುಲಗಳ ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೇ. ಒಟ್ಟಾರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಸಾವಿರ ತೀರ್ಥಂಕರ, ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಯಕ್ಷಿ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿವೆ. ಶಾಂತಿನಾಥರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ದೇವಾಲಯ 12 ಪ್ರಮುಖವಾದದ್ದು; ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಮೆ ಸುಮಾರು ಹನ್ನೆರಡು ಅಡಿ ಎತ್ತರ.
ಶಾಂತಿನಾಥ ದೇವಾಲಯದ ಬಳಿಯ ಮಾನಸ್ತಂಭದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕೂ ತೀರ್ಥಂಕರರು ತಮ್ಮ ಲಾಂಛನಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ; ಆವರಣದ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಬಿಡಿ ಶಿಲ್ಪಫಲಕಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಲ್ಲಿ ತಲೆಮಾರುಗಳ ಕಾಲ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಕಾರ್ಯಾಗಾರವೇ ನಡೆದಿರಬೇಕೆಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಭಾವಿಸುವಷ್ಟು. ಶಾಸನಗಳು ಎಂಟನೆಯಿಂದ ಹದಿನೈದನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗಿನವು; ಕೆಲವು ಈಚಿನವು ಸಿದ್ಧ-ಕಿ-ಗುಫಾ ಎಂಬ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಮಧ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಯಿತು; 1939ರಿಂದ ಜೈನ ಸಮಾಜ ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ, ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ ಸಣ್ಣ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನೂ ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ.
